Wprowadzenie
Strój biłgorajsko-tarnogrodzki to tradycyjny polski strój ludowy, który był używany w regionie Biłgoraja i Tarnogrodu. Współczesne określenie tego stroju, nawiązujące do jego lokalizacji, zostało spopularyzowane przez Barbarę Kaznowską-Jarecką w jej książce „Strój biłgorajsko-tarnogrodzki”. Często jest mylony z drugim rodzajem stroju, zwanym strojem małopolskim. Należy jednak zauważyć, że nazwa „strój biłgorajski” jest uproszczeniem i nie oddaje pełni charakterystyki tej odzieży. Strój ten uznawany jest za jeden z najbardziej zbliżonych do dawnych strojów słowiańskich i był noszony do przełomu XIX i XX wieku. W artykule przyjrzymy się bliżej zarówno męskiej, jak i kobiecej wersji tego wyjątkowego stroju.
Strój męski
Spodnie
Męskie spodnie biłgorajsko-tarnogrodzkie, potocznie nazywane „wściekłymi portkami”, charakteryzowały się dużą ilością zanieczyszczeń zawartych w materiale, co powodowało ich niewygodę podczas noszenia. Spodnie były zszywane z dwóch kawałków płótna w kształcie trójkątów, co nadawało im specyficzny kształt nogawek. Używane były do okresu międzywojennego, a ich konstrukcja świadczy o praktycznych potrzebach ówczesnych mężczyzn.
Koszula
Koszule noszone przez mężczyzn dzieliły się na dwa typy: odświętną oraz codzienną. Różnice między nimi polegały głównie na jakości i gatunku użytego płótna. Kołnierz koszuli, zwany oszewką, był ściągany czerwoną kokardką. Rękawy koszuli były marszczone, a sama koszula często była ozdabiana haftem krzyżykowym lub była całkowicie gładka. Koszula powstawała poprzez połączenie dwóch prostokątnych kawałków materiału.
Parcianka
Parcianka stanowiła letni ubiór wierzchni, uszyty z konopnego płótna. Miała zwężające się ku dołowi rękawy i sięgała do łydek. Charakteryzowała się prostotą – nie była zdobiona i zazwyczaj przepasywana w pasie. Stanowiła wygodne rozwiązanie dla mężczyzn, którzy w ciepłe dni potrzebowali lekkiego okrycia.
Sukmana
Sukmana była najważniejszym elementem reprezentacyjnym stroju męskiego, noszonym przez cały rok, szczególnie w zimie. Kolor brązowy sukman wyprodukowany był z wełny czarnych owiec, co sprawiało, że był on niezwykle gęsty i trwały. Często namoknięta sukmana mogła być postawiona w pozycji pionowej ze względu na twardość materiału. Kołnierz sukmany był stojący lub wykładany, a jej boki fałdowane. Rękawy kończyły się mankietami obszytymi niebieskim suknem i były dekorowane szamerunkiem – niebieskim lub czerwonym sznurkiem.
Pas i dodatki
Na specjalne okazje mężczyźni nosili szeroki pas ze skóry wołowej w brązowym kolorze. Kawalerowie zapinali pas dwiema sprzączkami, podczas gdy gospodarze korzystali z pasa zapinanego czterema sprzączkami. Pasy były zakładane na koszulę jako element stroju codziennego i odświętnego.
Dodatkiem do stroju męskiego była charakterystyczna czapka nazywana gamerka, mająca kwadratowe denko bez daszka i opasana sznurkiem z pomponami w rogach. Powszechnie używano również torby zwanej kalitą, która miała kształt podkowiasty oraz wełnianych rękawic w okresie zimowym.
Strój kobiecy
Koszula
Kobiece koszule różniły się od męskich nie tylko krojem, ale także detalami wykończenia. Były węższe i miały krótsze rękawy oraz bogatsze hafty umieszczone na przedniej części kołnierza oraz ramionach. Te dekoracyjne elementy nadawały im wyjątkowego charakteru.
Spódnica
Spódnice kobiece charakteryzowały się prostym krojem; szyto je z dwóch płatów płótna, które łączono i marszczono w pasie. Zimą noszone były dłuższe spódnice zwane burkami, które były integralnym elementem stroju żeńskiego aż do czasów międzywojennych.
Nakrycie głowy
Chamełka była charakterystycznym nakryciem głowy kobiet w regionie Biłgoraja i Tarnogrodu. Obciagnięta siatkowym czepkiem krążek wykonany był z łubu lub tektury. Na chamełkę zarzucano nadkrywkę – długi płat płótna zdobiony haftem.
Sukmana i żupan
Sukmana kobieca była bardzo podobna do męskiej wersji; jednak noszona była rzadko z uwagi na swoją wagę i niewygodę. W zimie często zastępowała ją kożuch – bardziej praktyczny strój na chłodne dni. Żupan był rodzajem płaszcza sięgającego do łydek, który w XIX wieku niemal całkowicie wyparł sukmanę. Był on bogato zdobiony i przepasywany wełnianym pasem, jednak jego wysoka cena sprawiała, że biedniejsze kobiety często musiały pożyczać go od bogatszych krewnych.
Dodatki
Kobiety często nosiły różnorodne naszyjniki, szczególnie korale, które miały znaczenie symboliczne oraz estetyczne. Były one dość drogie i stanowiły rodzinny skarb przekazywany z pokolenia na pokolenie. Kobiety ubogie zamiast korali nosiły laki – naszyjniki imitujące droższe ozdoby.
Zakońc
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).